Banksy: ‘s werelds meest (on)bekende kunstenaar

“Sommige mensen worden vandaal omdat ze van de wereld een mooiere plek willen maken”. – Banksy, Wall and Piece, 2005 –

BANKSY VI

Hij is een kunstenaar die de draak steekt met het kapitalisme, de populaire cultuur, musea en galerieën. Toch leveren zijn werken duizenden euro’s op, hebben musea en galerieën maar wat graag zijn werken hangen, en is door zijn inventieve manier van werken een nieuwe populaire cultuur naar de mens gebracht: Street Art. Als het populaire tijdschrift Time hem in 2010 op hun lijst van de invloedrijkste personen ter wereld plaatst (tussen mensen als Barack Obama, Steve Jobs en Lady Gaga), stuurt hij het tijdschrift voor publicatie bij het artikel een foto van zichzelf met een papieren zak over zijn hoofd. In dit artikel ga ik verder in op Banksy: een beroemd, maar onbekend en tegenstrijdig geval in de eenentwintigste eeuw.

Hoewel zijn identiteit voor velen onbekend is, is de oorsprong van het werk van de kunstenaar wel achterhaald. In het Engelse Bristol (Barton Hill) zijn de allereerste werken van Banksy terug gevonden. Deze zijn vaak nog ondertekend met de naam Robin Banx, om uiteindelijk tot de naam te komen die makkelijker te onthouden is (en minder als een bankrover klinkt).

In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd, is Banksy geen graffiti artist. Banksy’s werk valt onder de noemer Street art, wat een stroming is binnen de graffiti. Het grote verschil tussen graffiti en street art is dat het bij graffiti primair om de decoratieve naamtags zelf gaat (en dus de makers) en dat bij street art meestal de afbeeldingen zelf belangrijker zijn. Het kwaliteitscriterium voor graffiti is de moeilijkheidsgraad en voor street art de originaliteit. Veel makers van street-art werken anoniem en verspreiden afbeeldingen zonder tekst of signatuur. Graffiti artiesten creëren het werk ter plekke met een spuitbus, terwijl het bij Street art anders gaat. In het geval van Banksy worden diens beeltenissen van tevoren uit karton gesneden, op een vel tegen de muur geplakt en met een spuitbus overgespoten (zodat alleen de uitgesneden vormen zichtbaar blijven). Bij een Street artist ontstaat het werk in diens studio, wat te vergelijken valt met een atelier van een traditionele kunstenaar. Bij een graffiti artist ontstaat het werk op de locatie zelf. De werken van een graffiti artist zijn daardoor vaak ingewikkelder en in een eerste oogopslag moeilijker te begrijpen dan die van een Street artist.  Het werk van een Street artist heeft daarnaast nog enkele anderen voordelen. Zo kost het aanbrengen van het werk minder tijd (waardoor de kans om gepakt te worden kleiner is), en is het beeld naar hartelust te reproduceren door de oorspronkelijke kunstenaar.

“… In tegenstelling tot wat men beweert, is graffiti niet de laagste vorm van kunst. Ondanks dat je er ‘s nachts voor zal moeten rondsluipen, is het een van de meest oprechte kunstvormen die er zijn. Er komt geen elitair gedoe of hype bij kijken, het wordt getoond op de beste muren die een stad te bieden heeft en niemand wordt door de toegangsprijs afgeschrikt…”

– Banksy over graffiti, Wall and Piece, 2005 –

Ervan uitgaande dat Banksy een persoon betreft, is het verbazingwekkend op hoeveel plekken wereldwijd zijn werk terug is te vinden. Bristol, Los Angeles, London, New York en zelfs Palestina: Banksy is overal. Zijn werk beperkt zich niet alleen tot de ‘standaard muren’. In de London Zoo is hij in het pinguïn-gebied geklommen. Hij schildert er We’re bored of fish op de muren in twee meter hoge letters. De London Zoo is niet de enige dierentuin welke op zijn bezoek kan rekenen: ook het Bristol Zoo bevat een boodschap van de kunstenaar. Banksy heeft er een boodschap in het olifantenhok geschreven: I want out. This place is too cold. Keeper smells. Boring, boring, boring. Het meeste opzien baart Banksy echter met diens volgende acties:

  • in oktober 2003 loopt een lange bebaarde man met een slordige jas en een minstens net zo slordig hoedje de Tate Britain binnen met een grote papieren tas onder zijn arm. De man (Banksy zelf) loopt ongehinderd langs de bewaking en vervolgt zijn weg richting zaal zeven. Hier haalt hij een kunstwerk uit de grote papieren tas, en hangt het tussen de 18e eeuwse werken. In zijn boek Wall and Piece omschrijft Banksy het als een ongesigneerd doek wat hij op een rommelmarkt in Londen heeft gekocht. In de zeventien maanden die volgen na deze daad haalt Banksy dezelfde truc uit in zeven musea in Parijs, New York en Londen. Banksy loopt hierbij niet zomaar een museum binnen, maar geeft in een interview (welke hij per e-mail afhandelt) toe dat hij eerst op verkenning gaat. Hierbij observeert hij de zalen (qua camera’s en ligging) en zorgt ervoor dat het werk wat hij ophangt past bij de andere werken. Dit gegeven is terug te vinden in het Banksy werk, wat na een grondige infiltratie is opgehangen in zaal 49 van het British Museum. In deze zaal, met overblijfselen van het Romeinse Brittannie, plakt hij een authentiek ogend ruw stuk steen op. Hierop is in de stijl van de steentijd een tafereel geschilderd, waarbij een holbewoner een winkelwagentje voortduwt. Het bijschrift, een goede imitatie van de bijschriften van het British Museum, luidt:

“Over de kunstenaar, die veel werk heeft nagelaten in het zuidoosten van Engeland onder zijn bijnaam Banksymus Maximus, is verder nauwelijks iets bekend. Van dit soort werk is helaas weinig bewaard gebleven. Het grootste deel is vernietigd door overijverige gezagsdragers die het belang en de historische waarde van gekrabbel op muren weigeren in te zien.”

BANKSY IV

Hoewel de musea gecharmeerd zijn van het opgehangen werk (sommigen nemen het werk zelfs op in de permanente collectie), heeft Banksy een duidelijke mening over het museum als instituut:

“.. De kunst waar we naar kijken is door een select groepje mensen gemaakt. Een klein aantal mensen creëert, promoot, schaft aan, stelt tentoon en beslist over het succes van kunst. Slechts een paar honderd mensen op deze aardkloot heeft er echt iets over te zeggen. Wanneer je een galerie bezoekt, ben je simpelweg een toerist die het trofeeënkabinet van een paar miljonairs mag bekijken ..”

– Banksy over kunst en de musea, Wall and Piece, 2005 –

  • Palestina wordt sinds 1967 door het Israëlische leger bezet. in 2002 heeft de Israëlische regering een begin gemaakt met het bouwen van een muur die de bezette gebieden van Israel afsluit, hetgeen grotendeels illegaal onder internationaal recht heeft plaatsgevonden. De muur van zo’n 700 kilometer wordt continu bewaakt met wachttorens en checkpoints. Ontsnappen en aan het werk gaan op de muur, welke drie keer zo hoog is als de Berlijnse muur, lijkt onmogelijk. Toch lukt het Banksy om in 2005 negen werken op de Palestijnse zijde van de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden te plaatsen. Onder deze werken bevindt zich onder andere een meisje welke met ballonnen over de muur probeert te vliegen en een werk waarin kinderen een gat maken door de muur.

BANKSY III

  • Banksy verbindt in 2010 zijn naam als regisseur aan Exit Through the Gift Shop en treedt er ook in op, maar verborgen onder een capuchon en met vervormde stem; wie de illustere, al jaren honderd procent anonieme straatkunstenaar Banksy werkelijk is, weet je dus na het zien van deze film nog steeds niet. Wel laat de Britse guerrilla-artiest eens te meer zien wat een uitzonderlijk talent hij heeft: de vele beelden van zowel het maken van als de reacties op zijn straatkunst tonen Banksy, ook als je zijn werk ziet tussen dat van andere straatgenieën als Shepard Fairey, als de intelligentste speler binnen het genre. De (nep?-)documentaire is een statement over commerciële hype’s in de kunstwereld en is als film fris, onvoorspelbaar en geregeld hilarisch. Daarbij blijf je constant geprikkeld door de vraag in hoeverre hoofdpersoon Thierry Guetta echt bestaat. De Frans-Amerikaanse Guetta wordt gepresenteerd als een hobbyist die als fan jarenlang straatkunstenaars filmt tijdens hun gevaarlijke, illegale werk. Met zijn vasthoudendheid en onuitputtelijke energie weet hij zelfs de voor niemand toegankelijke Banksy te bereiken, die hem op zijn beurt aanspoort kunst te gaan maken. Onder de naam Mr. Brainwash komt Guetta vervolgens met een gigantische, megalomane expositie vol clichématige, van straatkunstenaars gekopieerde popart, die dankzij een artikel in LA Weekly en Guetta’s connectie met Banksy een ware hype wordt. Aan het begin van de film wordt Thierry Guetta geïntroduceerd als tweedehands kledingverkoper, die dikke winst maakt door ouwe kleding voor een schijntje in te slaan om het vervolgens voor een fortuin aan modebewuste LA-bewoners te verkopen. Of de film nou wel of niet volledig in scène is gezet, is 5 jaar na datum nog steeds een groot raadsel. Het succes is echter enorm: Exit Through the Gift Shop heeft wereldwijd positieve recensies gekregen, en behoort tot de geselecteerde documentaires welke kans hebben gemaakt op een Oscar in 2010.

BANKSY II

  • In augustus 2015 opent Banksy een ‘anti-pretpark’, genaamd Dismaland. Het park is een tijdelijke tentoonstelling van installaties en andere kunstwerken in de Engelse badplaats Weston-super-Mare. Het project, georganiseerd door Banksy, is een macabere persiflage op het Amerikaanse pretpark Disneyland. Het werd in het geheim gebouwd in het verlaten Tropicana, een zwembad dat Banksy als kind regelmatig heeft bezocht. Per dag worden 4.000 toeschouwers toegelaten en naar verwachting duurt de tentoonstelling tot 27 september 2015. Banksy beschrijft het tot pretpark omgebouwde zwembad als “a family theme park unsuitable for children”.  De meeste kunstwerken in het park hebben een maatschappij-kritische inslag. Banksy plaatst er tien nieuwe installaties van zijn hand, waaronder een speeltoestel gemaakt van een voertuig van de oproerpolitie, een bassin met afstand-bestuurbare vluchtelingen- en douanebootjes en een kunstwerk van de zeemeermin Ariel, afgebeeld als fata morgana. In een persiflage van Disneyland’s kasteel van Assepoester is een gecrashte koets te zien met het lijk van Assepoester half uit een van de raampjes. Rondom de koets flitsen de camera’s van de paparazzi, een duidelijke verwijzing naar het het ongeluk van Prinses Diana.  Op de officiële website van Banksy, wordt het ‘pretpark’ zelfs met een officiële trailer gepromoot.

BANKSY V

Is er dan alleen maar bewondering voor Banksy en zijn werk te vinden? Volgens Peter Gibson, woordvoerder van de organisatie Keep Britain Tidy, is het werk van Banksy niets anders dan vandalisme. Hij maakt immers muren vies waar dat niet is toegestaan. Peter Gibson heeft voor deze mening in binnen- en buitenland medestanders. Het onderscheid tussen graffiti (niet toegestaan) en kunst (kan de stad verfraaien) is moeilijk te maken wanneer er miljoenen worden uitgegeven om de muren schoon te houden. De groep die het werk van Banksy wél als kunst ziet is waarschijnlijk groter. Die mening wordt ondersteund door de hoge prijzen die bij kunstgaleries worden betaald voor zijn doeken en het feit dat musea zijn werken opnemen in de collectie. Daar volgt meteen kritische noot nummer twee richting Banksy: het antikapitalistische karakter van z’n werk rijmt niet met het geld dat ervoor wordt betaald. Sommige mensen hebben kritiek op de manier waarop Banksy geld verdient met zijn werk. De hoge prijzen voor zijn doeken (voor zijn versie van de Mona Lisa werd £58.000 pond betaald) en de verkoop aan bedrijven en kunstgaleries gaan volgens sommigen niet samen met een antikapitalistische boodschap. Daar staat tegenover dat Banksy voor een groot deel van zijn werk helemaal geen geld ontvangt. Het wordt anoniem op straat getekend en geschilderd. Banksy maakt daarnaast werk voor goede doelen, zoals Greenpeace, of laat het voor goede doelen gebruiken, zoals voor campagnes van Vredesactie. Daarnaast heeft niet iedereen waardering voor het gekozen medium of de aard van de boodschap van Banksy. Als hij in het Midden-Oosten de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden heeft beschilderd merkt een Palestijn op dat Banksy de muur mooi heeft gemaakt. Als Banksy de man voor dit compliment bedankt reageert hij: “Wij willen niet dat hij mooi is, we haten deze muur, ga naar huis”.

BANKSY I

Hoe zien we Banksy het liefst: als kunstenaar of vandaal? als Antikapitalist of juist kapitalistisch? Als bekend of als onbekend persoon? Hoe Banksy zelf het liefst zijn werk, de stad en de wereld in het algemeen ziet, wordt duidelijk met dit laatste en afsluitende citaat:

“.. Stel je een stad voor waarin graffiti niet illegaal was, een stad waarin je kon tekenen waar je maar wilde. Waar elke straat bezaaid zou zijn met een miljoen kleuren en korte teksten. Waar wachten op een bus nooit saai zou zijn. Een stad die aanvoelde als een feest waarvoor iedereen was uitgenodigd, niet alleen de vastgoed jongens of grote zakenmannen. Stel je zo’n stad voor en stop met leunen tegen die muur- hij is nat ..”

– Banksy over graffiti, de stad en geld, Wall and Piece, 2005 –

Bibliografie

Boeken:

Banksy, Wall and Piece, Lebowski Publishers, 2009

Banksy, You Are an Acceptable Level of Threat, Pro-Actif Communications, 2012

Will Ellsworth-Jones, Banksy de man achter de muur, Lebowksi Publishers, 2012

Film:

Banksy, Exit Through the Gift Shop, DVD, Paranoid Pictures, 2010

Websites (alleen geraadpleegd op donderdag 3 september 2015) :

Banksy <http://banksy.co.uk/>

Daily Mail <lhttp://www.dailymail.co.uk/news/article-3204653/Come-eat-cold-chips-sound-crying-children-Banksy-confirms-opening-Dismaland-seaside-bemusement-park-art-exhibition.html>

The Guardian <http://www.theguardian.com/artanddesign/2015/aug/21/banksy-dismaland-graffiti-art-market-capitalism-creativity>

The Guardian <http://www.theguardian.com/artanddesign/2015/aug/18/banksy-weston-super-mare-dismaland

Itv.com <http://www.itv.com/news/2015-08-17/banksy-preparing-secret-dismaland-exhibition/>

Afbeeldingen:

Open Source

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s